न्यूनगंड आणि सोशल फोबिया – Published in Sunday Sakal

न्यूनगंड आणि सोशल फोबिया
डॉ. विद्याधर बापट – मानसोपचार तज्ञ
मित्राच्या आग्रहावरून त्याच्या कंपनीत कार्यक्रमासाठी गेलो होतो. कंपनी नामांकित. presentations चालू होती. एकापाठोपाठ एक होता होता एका मुलाचे सादरीकरण सुरु झाले. जेमतेम काही सेकंद झाले असतील, त्या मुलाला बोलता येईना, दरदरून घाम फुटला होता. चक्कर येऊन पडतो कि काय इतपत स्थिती झाली. त्याने सादरीकरण थांबवले. आत गेला. मित्र म्हणाला “हा समीर आय आय टी पास आउट. लवकरच गुड बाय करावा लागेल ह्याला. नुसता मेरीटवाला असून उपयोग काय? आत्मविश्वास शून्य. इथेच नाही तर रोजच्या वागण्यात सुद्धा दबलेला. मीटिंग असो, असाइनमेंट असो. performance low .” मी म्हंटल ” मला भेटायचं ह्याला. मी मदत करू शकेन. एकदम काढू नका. ह्याचे प्रॉब्लेम्स दूर होऊ शकतात.” मित्राच्या डोळ्यात अविश्वास. मी हसलो, म्हणालो “भेटायला सांग मला. त्याला असं का होतोय बघायला नको? त्याच्या करिअर चा प्रश्न आहे ” .
समीर येऊन भेटला. त्याच्याशी बोलताना जाणवलं, ह्याला लहानपणा पासून न्यूनगंड व सोशल फोबिया आहे. इतका हुशार मुलगा पण चारचौघात वावरताना, लोकांशी बोलताना दडपण येतं. स्वत:वरचा ताबा जातो. छातीत धडधडतं, खूप घाम येतो “सर, असं वाटतं आपल्यात इतरांपेक्षा काहीतरी कमी आहे. काय ते कळत नाही. पण कॉलेज मध्ये असल्यापासून असं घडत गेलय. मनात इच्छा असूनदेखील खूप गोष्टी नाही करता आल्या. लोक आपल्याला हसतील, आपली चेष्टा करतील असं वाटत रहायचं. कुठंही कार्यक्रमाला गेलो, अनोळखी लोकं असोत नाहीतर ओळखीचे. एक प्रकारचं दडपण यायचं. आपण ह्यांच्यात मिसळू शकत नाही असं वाटायचं. कुणाचं तरी आपल्याकडे लक्ष जाईल. आपल्याला प्रश्न विचारला जाईल असं वाटायचं. शिक्षण पूर्ण झालं. नोकरीसाठी मुलाखती सुरु झाल्या. तिथेही तेच. प्रश्नांची उत्तर माहिती असायची पण आयत्यावेळी घाम फुटायचा, काही आठवायचंच नाही. आताही असं वाटतंय की मिळालेली ही नोकरीसुद्धा हातची जाईल. आपल्या हातून काहीतरी चूक घडेल आणि घरी जावं लागेल. ” तो रडू लागला. मी त्याला मोकळं होऊ दिलं. धीर दिला. तसा तो हळू हळू शांत झाला. म्हणालो ” समीर तुझ्यात काहीही कमी नाहीय. परिस्थिती नक्की बदलेल ह्यावर विश्वास ठेव. मी तुला मदत करीन. हा तुझा प्रश्न विशिष्ट प्रयत्नांनी सुटण्यासारखा आहे. आपण दोघं मिळून ह्यावर काम करू. ” त्याच्या चेहेऱ्यावर अविश्वास दिसत होता. पण डोळ्यात आशेची चमक सुद्धा. कारण त्याला ह्यातून बाहेर पडायचं होतं. आमची काही सेशन्स झाली. त्याची आत्मप्रतिमा खूप दुबळी होती. त्याच्या रंगाविषयी, उंची विषयी त्याला गंड होता. शाळेत, महाविद्यालयात, मुलांच्या चिडवण्यामधून तो आणखी पक्का झाला होता. लहानपणच्या दुबळ्या आर्थिक परिस्थितीमुळे, लोकांच्या टोमण्यान मुळे ही तो दुखावला गेला होता. आपल्याला बोलण्याची कला अवगत नाही. चार लोकात बोललो तर आपलं हसंच होईल हा समज घट्ट झाला होता. असे आणखी बरेच गंड त्याच्या मनात रुतून बसले होते. मी त्याला काही स्वस्थतेची सेशन्स दिली. काही मनाचे व्यायाम शिकवले. आणि काही महत्वाच्या टिप्स दिल्या. त्या अशा
१. ह्या जगात प्रत्येक व्यक्ती महत्वपूर्ण आणि वैशिष्ठपूर्ण असते . तसाच तुही आहेस. प्रतिकूल परिस्थितून शिकून तू नोकरी मिळवली आहेस. तुझी बुद्धिमत्ता आणि कष्टाळू वृत्ती ही तुझी बलस्थानं आहेत. तुझी सगळी बलस्थानं शोधून काढ.
२. ह्या जगात प्रत्येक व्यक्ती सुंदर आहे. वेगळी आहे. आपण सर्वं निसर्गनिर्मित आहोत. मग ती निर्मिती असुंदर कशी असू शकेल? रंग, उंची वगैरे परिमाणं मानवनिर्मित आहेत. त्यांच्याकडे फार लक्ष देण्यासारखं काही नाही. दिसण्यापेक्षा तुझं असणं म्हणजेच तुझी देहबोली, तुझं वागणं,तुझा वावर, आत्मविश्वास, बोलताना वापरली जाणारी सुसंस्कृत भाषा, चेहेऱ्यावरचं स्मित जास्त महत्वाचं आहे.
३. आपण जसे आहोत तसेच्या तसे स्वत:ला स्वीकारणं महत्वाचं आहे.
४. आत्मविश्वास, संभाषण कौशल्य, निर्णय क्षमता, कुठल्याही प्रसंगात शांत राहून मार्ग काढण्याची क्षमता इत्यादी व्यक्तिमत्व विकासाच्या गोष्टी विकसित करता येतात ह्यावर विश्वास ठेव. त्यासाठी स्वत:त बदल घडणं आवश्यक आहे, त्यासाठी प्रयत्न करणं आवश्यक आहे.
५. माणसं आहेत तिथे मतभेद, संघर्ष, इर्षा, स्पर्धा, थोडंफार राजकारण असणारच. त्यानं मी अस्वस्थ होणार नाही. त्यासाठी कामाच्या ठिकाणी करायची स्वस्थतेची तंत्रे, स्वयंसूचना शिकून घेता येतात.
६. माझ्यासमोर असणारी लोकांची संख्या, त्यांची अधिकार पदामुळे असणारी श्रेणी ह्या गोष्टीचं दडपण माझ्यावर यायचं काहीच कारण नाही. प्रत्येकजण आपापल्या ठिकाणी श्रेष्ठ व महत्वाचा असतो. मीही माझ्या ठिकाणी महत्वाचा आहेच. माझ्या अंगी नम्रता असावी पण नेभळट पणा किंवा पळून जाण्याची वृत्ती नसावी. हे सगळं साधण्यासाठी, गर्दीची भीती घालवण्यासाठी कल्पना शक्ती वापरून करावयाच्या guided imagery च्या तंत्रांचा सरावही उपयुक्त आहे.
कुठेही काम करताना माझं सगळ्यांशी सौहार्दाचं, सलोख्याचं नातं असणं गरजेचं आहे. त्यासाठी मी तणावरहित असायला हवं. मी म्हणजे माझ्या आतला “मी ” स्वस्थ स्थिर, शांत, आनंदी असेन तरच माझं सहकारी , वरिष्ठ किंवा कनिष्ठान बरोबरचं नातं माझ्यासाठी सौहार्दाचं असू शकतं. मग माझा उत्साह, आत्मविश्वास, माझं कामातलं योगदान, आणि समाधान वगैरे सगळ्याच गोष्टी जमून येतात.
म्हणजेच मी स्वस्थ होत जाणं, माझी आंतरिक ताकद विकसित होत जाणं (Inward Journey) आणि माझं व्यक्तिमत्व प्रभावशाली होत जाणं, कौशल्य विकसित होत जाणं (External Journey ) ह्या दोन्ही गोष्टी महत्वाच्या आहेत.
आज ह्या गोष्टीला सात आठ महिने झाले. समीरमध्ये आमुलाग्र बदल झाला होता. त्यानंही मनापासून कष्ट घेतले आणि positive transformation घडू शकलं. आता दैनंदिन रुटीन मधल्या मिटींग्स, कस्टमर मिट पासून presentations पर्यंत सगळ्याच गोष्टी विलक्षण आत्मविश्वासाने तो करू लागला.
संध्याकाळी त्याच्याच कंपनीचा वार्षिक कार्यक्रम आहे. त्याचं सूत्रसंचालन समीर करतो आहे. मला खात्री आहे, ते तो उत्तमच करेल. मला प्रेक्षकात पाहिल्यावर आत्मविश्वासानं हात उंचावून स्मित करेल.

सोशल फोबिया (भिती) पुढील प्रसंगात जाणवू शकतो – १.नवीन व्यक्तींना भेटताना २. अधिकारी किंवा सन्माननीय व्यक्तींशी बोलताना ३. विद्यार्थ्यांच्या बाबतीत, वर्गात उठून काही बोलायच्या वेळी ४. ऑफिस मध्ये सादरीकरण (presentation) करताना ५. सभेत किंवा मिटिंग मध्ये बोलताना ६. सामाजिक कार्यक्रमात सहभागी होताना ७. सार्वजनिक स्वच्छता गृहे वापरताना ८. सार्वजनिक ठिकाणी जेवताना, खाता पिताना ९. स्टेजवरून बोलताना किंवा भाषण करताना १०. गर्दीच्या ठिकाणी वावरताना इ.

ह्या भितीमधील भावनात्मक लक्षणे – १. दैनंदिन जीवनात सततची अस्वस्थता व self – conciousness २. ठरलेल्या कार्यक्रमा आधी किंवा घटने आधी आठवडेच्या आठवडे किंवा कित्येक दिवस आधी भिती वाटायला सुरवात होणे ३. आपल्याकडे कुणीतरी सारखे बघतय, लक्ष ठेवून आहे, जज करतय अशी भिती वाटत रहाणे ४. आपण चुकीचेच वागू असा सारखे वाटत रहाणे ५. आपण नर्वस झालो आहोत हे इतरांच्या लक्षात येईल ह्याची भिती वाटणे
ह्या भिती मधील शारीरिक लक्षणे – १. चेहरा मलूल दिसणे २. श्वासोत्त्छ्वास जोरात होणे ३. पोटात खड्डा पडणे ४. हात कापणे, आवाज कापणे ५. छातीत धडधडणे किंवा जड वाटू लागणे ६. तळव्यांना घाम येणे ७. चक्कर येणे
ह्या भिती मधील वागणुकीतील बदल किंवा लक्षणे – १. समारंभांना किंवा गर्दी होणार असेल अशा ठिकाणी जाणे टाळू लागणे २. अशा ठिकाणी जावेच लागले तर कुणी बघणार नाही अशा जागी थांबण्याचा प्रयत्न करणे किंवा लवकरात लवकर कुणाच्याही नकळत निघून जाण्याचा प्रयत्न करणे

One thought on “न्यूनगंड आणि सोशल फोबिया – Published in Sunday Sakal

  1. sanjay Joshi

    I have same problem, i read in above chapter and i am following all tips . really good so many people having this type of problem.

Comments are closed.