परीक्षेचा अभ्यास आणि एकाग्रता डॉ. विद्याधर बापट, मानसोपचार तज्ञ

परीक्षेचा अभ्यास आणि एकाग्रता
डॉ. विद्याधर बापट, मानसोपचार तज्ञ
दहावी आणि बारावीच्या मुलांसाठी महत्वाचं असं नवीन वर्षं काही दिवसात सुरु होइल. अनेक विद्यार्थ्यांना अभ्यासात एकाग्रता कशी साधावी हा मोठा प्रश्न असतो. अनेक विद्यार्थ्यांना अभ्यासात एकाग्रता साधता येत नाही. त्याचा आत्मविश्वासावर परिणाम होऊ शकतो. आपण मागे पडू अशी भीती वाटू लागते.
एकाग्रता म्हणजे सोप्या शब्दात सर्व ज्ञानेंद्रियांच्या सहाय्याने अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.
अभ्यास करताना ज्ञानेन्द्रीयान्द्वारे माहिती स्वीकारली जाणे.ती मेंदूत साठवली जाणे. आणि आवश्यक तेंव्हा आठवून चांगल्या पद्धतीने सादर करता येणे. ह्या क्रिया चांगल्या होणे व त्यांच्यात coordination असणे, फार महत्वाचे आहे.
अभ्यासातील एकाग्रता का होत नाही तर मुख्यत: – ध्येयासक्ती नसणे, योग्य ध्येयच डोळ्यासमोर नसणे, भावनिक समस्या असणे, अभ्यास करायची मनापासून तयारी नसणे, विषयामधे रस नसणे, विषय अवघड वाटणे, शारीरिक व मानसिक थकवा असणे.
मुळात मन स्वस्थ , स्थिर नसेल तर एकाग्रता साधणं शक्य नाही. त्यासाठी मन अस्वस्थ असण्याची कारणे जी आपल्याला माहित आहेत, त्यांची एक लिस्ट करावी. विश्वासातील घरातली व्यक्ती किंवा तज्ञ ह्यांच्या मदतीने त्यांचे निराकरण करावे. जी कारणे सांगता येत नसतील, उमजत नसतील त्यांच्या निराकरणासाठी तज्ञांचे सहाय्य घ्यावे. भावनिक समस्या (emotional disorder ) किंवा अस्वस्थता असेल तर त्यासाठी देखील वेळ न दवडता तज्ञांचे उपचार घ्यावेत.
अभ्यासाला बसताना अभ्यास चांगला होईलच हा सकारात्मक दृष्टीकोन ठेऊन सुरवात करावी.
अभ्यासासाठी वेळेचे योग्य नियोजन करावे. रोजच्या अभ्यास नियोजनात साधारण ५० मिनिटे झाल्यावर पाच-दहा मिनिटांचा ब्रेक घ्यावा. त्यानंतर काही क्षण श्वासावर लक्ष ठेऊन शांत बसावे. त्यानंतर पुढचा अभ्यास करावा. अभ्यास करताना मनात इतर विचार आल्यास स्वत:ला स्टोंप इट, रिल्याक्स, बी हियर नाऊ इत्यादी स्वयं सूचना द्याव्यात. मन वर्तमान क्षणात ठेवण्यास त्याचा उपयोग होईल.
रोजच्या अभ्यासाची आखणी करताना साध्य होऊ शकेल इतपतच अभ्यासाची योजना आखावी व तो पूर्ण करावा. अभ्यास करताना सकारात्मक दृष्टीकोन बाळगावा. अभ्यासाची पद्धत प्रत्येकाची वेगवेगळी असेल परंतु S3RQ अशी पद्धत वापरून पहावी. म्हणजे जो अभ्यास आत्ता करायचा आहे प्रथम त्याचं सर्व साधारण अवलोकन(Survey), काळजीपूर्वक वाचन(Read), त्यातील महत्वाचा भाग लक्षात ठेवत उजळणी (Revise), त्यानंतर महत्वाचे म्हणजे जो अभ्यास केलाय तो समोर एक काल्पनिक व्यक्ती आहे असे मनात आणून तीला समजेल अशा पद्धतीने, पुस्तकात न बघता, मोठ्याने बोलून शिकवणे(Recite). ही गोष्ट महत्वाची का तर , आपला खरंच अभ्यास झालाय की नाही, आपल्याला समजलंय की नाही ह्याची चाचणी होते. ह्या शिकवण्यात अडलं तर मधूनच पुस्तक/नोट्स refer करायला हरकत नाही. पण आत्मविश्वास येईपर्यंत पुन्हा पुन्हा शिकवावे. ह्याने चांगल्या रीतीने लक्षात राहायला मदत होते. त्यानंतर काही कालांतराने स्वत: प्रश्न काढून उत्तरे लिहिण्याचा सराव करावा.
कठीण वाटणाऱ्या विषयांचा अभ्यास रोज काहीवेळ करावाच. काही विषय आवडत नसतील तर त्यांच्याकडे पहाण्याचा दृष्टीकोन बदलावा. माझ्या ध्येयपूर्तीच्या दृष्टीने त्यांचा अभ्यास आवश्यक आहे हे मनाला बजावावे.
एकाग्रता कमी होतेय असं वाटलं की पुढचा अभ्यास करणं काहीवेळ थांबवून, झालेला अभ्यास पुन्हा आठवावा. काही दीर्घ श्वास घेवून सावकाश सोडावे. स्वत:च्या श्वासाकडे , शरीराकडे, वेगवेगळ्या ज्ञानेन्द्रीयांना जाणवणाऱ्या संवेदनांकडे क्रमाक्रमाने त्रयस्थपणे पहावे. काहीवेळ स्वत:चा श्वास पहावा. मन अशा पद्धतीने divert व relax करावे. वाटल्यास थोड्या वेळ शारीरिक हालचाली कराव्यात, खोलीतल्या खोलीत चालावे. पुन्हा पुढच्या अभ्यासाला सुरवात करावी.
पूर्वी आपला ज्यावेळी खूप छान एकाग्रतेने अभ्यास झाला होता त्यावेळची मन:स्थिती वारंवार आठवावी व त्या धारणेने अभ्यासाला बसावे.
रोज चल पद्धतीचा व्यायाम (धावणे,वेगात चालणे, पोहोणे इ.) करणे आवश्यक आहे. ज्यायोगे मेंदूतील पेशींना मुबलक प्राणवायू मिळेल. चांगली संप्रेरके स्त्रवतील . ज्याचा एकाग्रतेवर चांगला परिणाम होईल.
चौरस, पौष्टिक आहार वेळेवर घ्यावा. भरपूर फळे, भाज्या, ओमेगा ३ युक्त, व्हिटामिन बी,सी,ए, इ,लोह युक्त पदार्थ.
रोज ओमकार करणे, थोड्यावेळ शांत संगीत ऐकणे ह्याचाही एकाग्रतेसाठी चांगला उपयोग होऊ शकतो.
अभ्यास करण्याची जागा शक्यतो एकच असावी. तिथे शक्यतो मोबाईल, टी.व्ही. इत्यादींचा अडथळा नसावा. बसूनच अभ्यास करावा (पाठीचा कणा ताठ राहील अशा पद्धतीने). पलंगावर लोळत अभ्यास करू नये. पलंग ही फक्त झोपण्याची,आराम करण्याची जागा आहे.
ठरवलेला अभ्यास पूर्ण झाला तर आणि तरच स्वत:ला थोडा वेळ टी.व्ही.इ. मनोरंजनासाठी परवानगी द्यावी.
परीक्षा म्हणजे जीवन मरणाचा प्रश्न नसून, मेंदूसाठी, आपल्यासाठी, ठराविक वेळेत अभ्यास करून स्वत:ला सिद्ध करण्याची, ती एक संधी आहे हे लक्षात ठेवावे. विद्यार्थ्यामध्ये नवीन दृष्टीकोन तयार होण्याची, विश्लेषणाची, समजून घेउ शकण्याची, लक्षात ठेवण्याची आणि चांगल्या रीतीने सादरीकरणाची, ह्या क्षमता निर्माण होण्याची ती एक संधी आहे.

अति काळजी – काळजी करण्यासारखी गोष्ट Published in Sunday Sakal – डॉ, विद्याधर बापट, मानसोपचार तज्ञ

अति काळजी – काळजी करण्यासारखी गोष्ट
– डॉ, विद्याधर बापट, मानसोपचार तज्ञ
माझा मित्र अजय, पत्नी सीमाला घेऊन माझ्याकडे आला तेंव्हा प्रथम मी तीला पटकन ओळखलच नाही. पूर्वीची हसरी, खेळकर सदा टवटवीत आणि तब्येतीनं ठणठणीत सीमा पार बदलून गेली होती. मलूल, वजन विलक्षण घटलेलं, निस्तेज. म्हंटलं “काय ग, काय झालं ?” ती कसंतरी हसली. अजय म्हणाला ” काही नाही रे. सगळ्या तपासण्या झाल्या काही निघालं नाही. अति काळजी करत बसते. आधीपासून स्वभाव होताच. आता वर्षभरात जास्तीच वाढलय. त्याचा हा परिणाम. तूच समजाव आता. सीमा मलूल हसली. म्हणाली “होतंय खरं असं. पण कसं थांबवायचं कळत नाहीय. अस्वस्थता वाढतच चाललीय. काळजीचे विचार थांबत नाहीत. कधी मुलांची, कधी ह्याच्या नोकरीची, तब्येतीची, कधी पुढे कसं होणार ह्याची. दुष्टचक्र थांबत नाहीय. म्हणून तुझ्याकडे आलोत. मी म्हंटलं ” सगळं ठीक होईल. आधी आतून स्वस्थ होऊ. मग मुळात तुला वाटणारी काळजी वाजवी आहे का, तीला काही आधार आहे का ते तपासू. अति काळजी करणं हा एक प्रकारचा अस्वस्थतेचा आजार आहे. त्याचे परिणाम आणि उपाय दोन्ही पाहू. Psychoneuroimmunology (PNI ) ह्या शास्त्राप्रमाणे मन व शरीर ह्यांचा एकमेकावर चांगला किंवा वाईट परिणाम होत असतो. अतिकाळजीमुळे, अस्वस्थतेमुळे सीमाच्या तब्येतीवर परिणाम झाला होता.
काही प्रमाणात काळजी वाटणं किंवा ताण येणं हे स्वाभाविक आहे आणि चांगलं सुद्धा आहे. कारण ते आपल्याला कार्यप्रवृत्त करतं, सतर्क करतं. जसा अभ्यासाचा, परीक्षेचा, हाती घेतलेले कार्य पूर्ण करण्याचा ताण. पण अति प्रमाणात व काही तरी वाईटच घडेल अशी काल्पनिक भीती असलेली काळजी घातकच.
काळजी वाटणं, काळजी घेणं आणि सतत काळजी करत रहाण्याची सवय असणं ह्यात फरक आहे. सतत काळजी करण्याच्या सवयीचा मन व शरीर दोन्हींवर घातक परिणाम होऊ शकतो. आपली भावनिक प्रकृती चांगली नसण्याच ते एक लक्षण आहे. आपल्या नकारात्मक किंवा सदोष विचारपद्धतीचा तो भाग आहे. काळजी वाटणं ही एक स्वाभाविक गोष्ट आहे. पण सतत काळजी करणे हे अस्वस्थतेच्या आजाराचं (Generalized anxiety disorder ) लक्षण आहे.
अति काळजी करण्यामुळे ताण निर्माण होतो आणि शरीरात रासायनिक प्रतिक्रिया सुरु होतात andrenalin किंवा cortisol सारखी स्ट्रेस हार्मोन्स अति प्रमाणात स्त्रवतात. हे सतत घडायला लागलं की शरीरावर विपरीत परिणाम व्हायला सुरवात होते. metabolism च बिघडतं. चयापचया वर परिणाम होतो. मग पचनसंस्था बिघडणे, रक्तदाबाचा त्रास, वजन घटणे किंवा अति वाढणे, निद्रानाश, डोकेदुखी, चिडचीडेपणा, एकाग्रता कमी होणे, आत्मविश्वास कमी होणे, मेमरी लॉस वगैरे शारीरिक व मानसिक त्रास सुरु होतात. ब-याच शारीरिक तक्रारींचं मूळ मानसिक अस्वस्थतेत असतं हे आता मान्य होऊ लागलंय.
ह्यावर उपाय काय आहेत ? तर तातडीनं तज्ञांचा सल्ला, औषधोपचार, समुपदेशन आणि स्व-मदत. तज्ञांच्या सहाय्याने स्वस्थ होऊन त्रयस्थपणे स्वत:च्या विचारप्रक्रीयेकडे पहायला शिकणे. मेंदूमध्ये नकारात्मक विचार करण्याचे, काळजी करत रहाण्याचे neuronal patterns तयार झालेले असतात ते बदलायला ह्या सगळ्याची मदत होते. Cognitive Behavioural थेरपी (CBT ) सारख्या थेरपीज च्या सहाय्याने नकारात्मक विचार करण्याची पद्धत बदलता येते. इतरही थेरपीज द्वारे मनात सुरक्षिततेची भावना निर्माण होऊ शकते. ह्या सर्व थेरपीजचा हेतू वाटणा-या काळजीतील फोलपणा आणि वास्तवाची जाणीव करून देणे हा असतो. Mindfulness सारखी तंत्रे तुम्हाला वर्तमान क्षणात जगायला शिकवतात. श्वासावर आधारित ध्यानाच्या काही पद्धती उपयुक्त ठरतात.
काही गोष्टींचा आपण विचार करणं आवश्यक आहे. उदा. भविष्यात घडणा-या सगळ्याच गोष्टी आपल्या मनासारख्याच घडतील हे शक्य नाही. म्हणजेच आयुष्यातील अनिश्चीतितता आपण स्वीकारायला हवी. नेहमी वाईटच घडेल असा विचार करणं योग्य आहे का? आपण आपल्या कडून सर्व प्रयत्न करणं आवश्यक आहे आणि त्यानंतर शांतपणे, विनाअट, परिस्थितीचा स्वीकार करायला हवा. हे सर्वच बाबतीत लागू आहे. आणि सर्वांच्या बाबतीत, म्हणजे स्वत: च्या व इतर ज्यांच्या बाबतीत आपण काळजी करतोय त्यांच्या. मनात येणा-या नकारात्मक विचारांना सकारात्मक विचारांनी उत्तर द्यायला शिकायला हवं. उदा. मी जी काळजी करतोय/करतेय त्याला आधार काय आहे? मी काळजी केल्याने परिस्थिती सुधारणार आहे का? की फक्त मीच आणखी अस्वस्थ होत जाणार आहे ? ज्या गोष्टीची काळजी वाटतेय तिच्या सर्व बाजूंचा विचार मी केलाय का? की फक्त नकारात्मक बाजूच विचारात घेतलेय?
चिता एकदाच जाळते तर चिंता आयुष्यभर हे खरंच आहे. अति काळजी करणं हे सर्वच दृष्टीनं घातक ठरू शकतं.
सीमाच्या बाबतीतही तेच घडलं होतं. अति काळजीचा परिणाम तब्येत बिघडण्यात झाला. सहा महिने झाले. योग्य उपचारा नंतर आता तब्येतीत खूपच चांगला फरक पडलाय. मुख्य म्हणजे चेहे-यावर पूर्वीचं हसू उमटलय.

मळभ – Published in Sunday Sakal डॉ. विद्याधर बापट, मानसोपचार तज्ञ

मळभ
डॉ. विद्याधर बापट, मानसोपचार तज्ञ
कालिदास माझा जुना मित्र. softwear कंपनीत चांगल्या पदावर. त्याचा एक दिवस फोन आला . “अरे अस्मिता अनेक दिवस कामावरच येत नाहीये. मधेच दोन तीन दिवस आली होती. पण कामात लक्षच नव्हतं. स्वत:तच मग्न. कोणाशी बोलत नव्हती. अचानक यायची बंद झाली. रेकॉर्ड खराब झालंच आहे. एखाद दिवशी जॉब जाईल. काय करायचं?” अस्मिता, त्याच्या हाताखाली काम करणारी सहकारी. अतिशय हुशार, कामसू. मी म्हंटल ” एकदम असा निर्णय घेऊ नको. मला जरा वेगळी शंका येतेय. तिला मदतीची गरज असावी. तिला आणि नव-याला, अमितला घेऊन संध्याकाळी येशील? ” संध्याकाळी मी तिला पाहिली. थकलेली. सुकलेली. पूर्वीची टवटवीत अस्मिता पार हरवून गेलेली. प्रथम अमितशी, तिच्या नव-याशी बोललो.
” सर, चार महिने झाले. वडील वारले तीचे. खूप जीव होता तिच्यावर त्यांचा. त्यातच माझा व्यवसाय तोट्यात गेला मंदीमुळे. तेंव्हा पासून अशी वागतेय ती. सारखी उदास उदास असते. सारखी विचार करत बसते. घरातल्या कामात लक्ष नाही. कुठे आनंदानं बाहेर जाणं नाही येणं नाही. नोकरीवर नीट जात नाही. विचारलं तर म्हणते tension येतं, कामात concentration होत नाही. डोकं दुखतं. काय झालंय हिला ?” मी म्हंटल “काळजी करू नका. आपण पाहू या काय करायचं ते.”
कालिदासला आणि अमितला बाहेर बसायला सांगितल. अस्मिताला म्हंटल ” मोकळेपणानं बोलूया आपण. आपल्यात जे बोललं जाईल ते फक्त आपल्या दोघातच राहील ह्याची खात्री बाळग. मला तुला पुन्हा पूर्वी सारखं आनंदी आणि कार्यक्षम पहायचय. अगं मेरीट मधली मुलगी तू. काय झालंय एकदम.?” ती अचानक हमसाहमशी रडू लागली. मी तीला मोकळं होऊ दिलं. ” सर मला जगावसं नाही वाटत. मी पूर्वीची नाही राहिले असं वाटतं. आत्मविश्वासच नाही राहिला. माझ्यात काहीतरी कमी आहे असं वाटत रहातं. असहाय्य, हतबल वाटतं. कसला तरी ताण असतो डोक्यावर सतत. ऑफिस मध्ये targets अपूर्ण रहातात. presentations देताना हात पाय कापतात. नोकरी शिवाय तर पर्याय नाही आणि ती करवत नाही. कोंडीत पकडली गेलेय. पुरती. वैवाहिक संबंधातला रस निघून गेलाय. रात्री झोप लागत नाही. वडील गेले तेंव्हा मीच होते घरी. कधी कधी वाटतं, वडिलांना वेळेवर हॉस्पिटल मध्ये नेलं असतं तर वाचले असते ते. अपराधी वाटतं खूप.” मी म्हंटल ” हे बघ. घडणा-या गोष्टी घडून गेल्या. तू मुद्दाम त्यांना हॉस्पिटल मध्ये नेलं नाहीस असं नाही झालेलं. अपराधीपणाची भावना काढून टाक मनातून. आयुष्य क्यासेट सारखं rewind नाही करता येत आपल्याला. जीथे आहे तिथून पुढे सुरु. सगळं व्यवस्थित होईल. दिवस सारखे रहात नाहीत. तुझा आत्मविश्वास वाढवण्याचं काम माझं.” तिचा चेहेरा किंचित उमलला.
मी तीला बाहेर बसायला सांगितलं. अमितला आणि कालिदासला बोलावलं. त्यांना समजावून सांगितलं. ” हा सकृत दर्शनी नैराश्याचा आजार दिसतो आहे . काही Tests नंतर ते नक्की होईल. त्याच बरोबर आधीपासून असलेली क्षीण स्वप्रतिमा, सदोष व्यक्तिमत्व, नकारात्मक विचारसरणी वगैरे ब-याच गोष्टी आहेतच. वडिलांचा मृत्यूचा धक्का आणि त्याबद्दलचा अकारण वाटणारा अपराधगंड आहेच. ह्यातून तीला निश्चित बाहेर काढता येईल. तज्ञांनी सुचवलेली औषधे आणि सुयोग्य मानसोपचाराच्या थेरपी आणि अस्मिताने स्वतःला केलेली स्व-मदत ह्यांचाही उपयोग होईल. औषधा बरोबरच योग्य समुपदेशन, सीबीटी (Cognitive Behevioral थेरपी), mindfulness आधारित सीबीटी (वर्तमान क्षणात जगण्याची कला ), तणाव नियोजनाच्या विविध पद्धती(Eastern आणि वेस्टर्न), अतिशय महत्वाच्या आहेत.
नैराश्याच्या आजाराचं मुख्य कारण म्हणजे मेंदूतील रासायनिक असंतुलन.सहाय्यभूत ठरणारे घटक म्हणजे अनुवांशिकता,आर्थिक आपदा, घटस्फोट,जवळच्या व्यक्तीच्या मृत्यूचा धक्का, क्षीण स्व-प्रतिमा, गंभीर आजार वगैरे.
थेरपी दरम्यान तणावाचा स्त्रोत शोधणे, भावनांवर ताबा कसा मिळवावा, आयुष्यातल्या अटळ कटू घटनांना सामोरं कसं जावं, वर्तमानात कसं रहावं, सकारात्मक दृष्टीकोन, आत्मविश्वास परत कसा मिळवावा वगैरे अनेक गोष्टी शिकवल्या जातात. अस्मिताने भरपूर चल पद्धतीचा व्यायाम करायला हवा. त्याने मेंदूत नैसर्गिकरित्या सेरोटीनीन व इतर आवश्यक संप्रेरक स्त्र्वतील. संगीत ऐकायला हवं. आपण ह्या परिस्थितीतून बाहेर पडणारच आहोत हे स्वत:ला सांगत रहायला हवं. आपण सगळे मिळून तिला ह्यातून बाहेर काढण्याचा प्रयत्न करुया.
सहा महिन्यानंतर चेहे-यावर आत्मविश्वास असलेली, हसरी अस्मिता माझ्या समोर होती. ” सर , आता सगळं छान चालू आहे. घरी आणि ऑफिसमधेही. प्रमोशनही होईल बहुदा. तुम्ही दिलेले मनाचे व्यायाम आणि थेरपी सेशनमधे शिकलेल्या, ठरवलेल्या इतर गोष्टी नियमित करते. अधून मधून निराशेचे विचार येतात मनात. पण मात करू शकते मी त्यावर. Thanks” . मी म्हणालो ” Thanks , कालिदासला, तुझ्या बॉसलाही दे. अवघड परिस्थितीत खूप सांभाळून घेतलय त्याने तुला.” ती प्रसन्न हसली.
आकाश मोकळं झालं होतं. मला खूप आनंद झाला होता. तसा तो नेहमीच होतो. आयुष्यं मार्गी लागली की.

Teenage Anxiety

पौगंडावस्थेतील अस्वस्थतेचा आणि नैराश्याचा आजार
डॉ. विद्याधर बापट, मानसोपचारतज्ञ
www.vidyadharbapat.in
पौगंडावस्थेतील अस्वस्थतेचा आजार आणि नैराश्याचा आजार, ही बाब आजकाल गंभीर स्वरूप धारण करत चाललेली आहे. हे आजार जितक्या लवकर लक्षात येतील तेवढ्या परिणामकारक रित्या ह्या आजारावर उपचार होऊ
शकतात. ह्यासाठी आजाराची लक्षणे समजून घेणे व वेळेवर तज्ञांची मदत घेणे ही पालक आणि शिक्षक ह्या दोघांचीही जबाबदारी आहे.
पौगंडावस्थेत व्यक्तिमत्व उमलत असत. त्याला अनेक पैलू पडत असतात. उत्साह खळाळून वाहात असतो. पण तरीही मुलांना गोंधळात टाकणारे प्रश्न पडत असतात, मनात घोंघावत असतात उदा. मी कोण आहे ? इतरांपेक्षा माझ्यात काहीतरी कमी आहे का ? , ह्या सगळ्या जगरहाटीत माझ काय स्थान आहे? प्रत्येक गोष्टीत माझ्यावर पालकांचं domination का ? स्त्री पुरुष संबध म्हणजे काय व इतर लैंगिक प्रश्न.
अशा परीस्थितीत नुसताच मूड upset आहे की अस्वस्थतेचा किंवा नैराश्याचा आजार आहे ह्यातील फरक ओळखणे हे फक्त तज्ञ व्यक्तीच करू शकते.
बर, पौगंडावस्थेतील मुले निराश किंवा दुखी: दिसतीलच असंही नसत. त्यामुळे त्यांच्या नैराश्याच्या आजाराच्या अवस्थेकडे दुर्लक्ष होऊ शकते. ब-याच जणांमध्ये आक्रमकता, चीडचीडेपणा ही दिसू शकतो.
अभ्यासातली एकाग्रता कमी होणे तसेच energy level कमी होणे, शाळेत अनुपस्थिती, मार्कांमध्ये घसरण. एकूणच पूर्वीच्या हुशार असणा- मुलाची गुणवत्ता घसरणे.
अस्वस्थपणा व चिडचिड करणे, अपराधीपणाची भावना तसेच आपण निरुपयोगी असल्याची भावना, उत्साहाचा अभाव तसेच passion नसणे, एकाग्रतेचा अभाव, अति हळवे होणे तसेच लहान सहान गोष्टी वरून अश्रुपात/रडणे, विलक्षण कंटाळा, लहान सहानगोष्टीवरून आक्रमक होणे, जेवण्याच्या व झोपण्याच्या सवयींमध्ये बदल, घरापासून लांब लांब रहाण्याची प्रवृत्ती, अति T .V. बघणे / computer games खेळणे, टीका अजिबात सहन न होणे व सतत दुखावले जाणे, एकटे एकटे रहाणे तसेच सार्वजनिक/कौटुंबिक समारंभ टाळणे, शारीरिक तपासण्यांमध्ये काहीही दोष न आढळूनही डोकेदुखी, पोटदुखी इत्यादी. स्व:ताला इजा करून घेण्याचा किंवा आत्महत्येचे विचार.
मुला-मुलीं मध्ये ही लक्षणे किती काळ व किती तीव्रतेने जाणवत आहेत हे पालकांनी, शिक्षकांनी व मित्रांनी जाणीवपूर्वक पहायला हवे. त्याच बरोबर पौगंडावस्था हा एक सर्वार्थाने स्थित्यंतराचा कालावधी असतो त्यामुळे काहीवेळा ही लक्षणे नॉर्मल असू शकतात. ज्याला “growing pains ” म्हणतात. पण ती तशी आहेत की आजाराचा भाग आहेत हे तज्ञच ठरवू शकतात. ब-याचदा अति उत्साही वागण किंवा दुराग्रही बंडखोर वृत्ती ही आजाराची लक्षणे असू शकतात. बर, पौगंडावस्थेतील मुले निराश किंवा दुखी: दिसतीलच असंही नसतं. त्यामुळे आजाराच्या अवस्थेकडे दुर्लक्ष होऊ शकते.
अस्वस्थता – नैराश्याच्या आजाराचे मुख्य कारण म्हणजे मेंदूतील रासायनिक बदल / असंतुलन होय.
आजारास सहाय्यभूत ठरणारे महत्वाचे घटक कुठले? तर –अनुवंशिकता, हार्मोनल चेंजेस, परीक्षेतील अपयश, आई वडिलांमधील सततच्या भांडणांमुळे येणारा ताण, घरातील तणावाचे वातावरण, जवळच्या व्यक्तीच्या मृत्यूचा धक्का ह्या सर्वातून निर्माण होणारा ताण, जरा मोठ्या मुलांच्या बाबतीत एकतर्फी प्रेमातले अपयश, आयुष्यातील यशा बद्दलच्या चुकीच्या कल्पना, तसेच झपाट्याने बदलणारी सामाजिक परिस्थिती, दहशतवाद इत्यादींची नीट न होणारी उकल, भोवतालचा चंगळवाद आणि चांगले गुण मिळूनही भ्रष्टाचारामुळे हव्या त्या अभ्यासक्रमाला नाकारला गेलेला प्रवेश, नकारात्मक व्यक्तिमत्व, स्व-प्रतिमा क्षीण असणे व आयुष्याविषयी नकारात्मक दृष्टीकोन, गंभीर स्वरूपाच्या आरोग्याच्या तक्रारी, लहानपणी ओढवलेला दुर्दैवी प्रसंग व आघात, इतर गंभीर मानसिक आजारांबरोबरसुद्धा नैराश्याचा आजार असू शकतो.
पौगंडावस्थेतील नैराश्य्य दुर्लक्ष्य करण्या सारख नक्कीच नाही. त्यामुळे सगळं आपोआप ठीक होईल, वयाचा दोष असेल वगैरे गैरसमजुतीत न रहाणे चांगले. ताबडतोब तज्ञांचे मार्गदर्शन घेणे चांगले.
सर्वप्रथम अतिशय विश्वासात घेऊन, प्रेमाने आपल्या पाल्याशी बोला. तुम्हाला त्याच्या विषयी काळजी, प्रेम वाटतंय हे त्याला जाणवू द्या. विश्वासाचं वातावरण तयार करा.
आवश्यक वाटल्यास तत्काळ तज्ञाची मदत घ्या. पाल्याच्या वर्तनातले बदल हे नैराश्याच्या आजारापोटी आहेत किंवा कसे हे तज्ञाला ठरवू द्या. बदल कशाहीमुळे असले तरी पाल्याच्या भविष्य्याच्या दृष्टीने ते दुरुस्त व्हायला हवेत.
आवश्यक औषधोपचार, समुपदेशन, विशिष्ट मानसोपचार पद्धती आणि सर्वात महत्वाचं म्हणजे मुलाला पालकांकडून व शिक्षकांकडून मिळणारा भावनिक आधार ह्यांच्या आधारे ह्यातून अस्वस्थतेच्या, नैराश्याच्या आजारामुळे, फुलणा-या कळ्या, उमलणारी व्यक्तिमत्व कोमेजून जातात. वेळेवर काळजी घेतली तर आपण असं घडणं टाळू शकतो. त्यांना पुन्हा एकदा सुंदर आयुष्य मिळायला मदत करू शकतो.

Manual for Happy Family

समृध्द, सुखी कुटुंब
डॉ. विद्याधर बापट, मानसोपचार तज्ञ
एखाद्या घरात गेल्यावर नेहमी खूप प्रसन्न वाटतं. तेथील माणसे खूप आनंदी असतात ,फ्रेश असतात. सगळीकडे सकारात्मक उर्जा भरून राहिली आहे असं वाटतं . भले मग ते घर सांपत्तिक दृष्ट्या श्रीमंत असो वा नसो. तेथे रहाणाऱ्या व्यक्तींमध्ये आपसात खूप प्रेम, स्नेह, आदर असतो. वेगवेगळ्या वयोगटातील, नात्यातील, पिढीतील व्यक्तींमध्ये एक छान आपलेपणा असतो. आपल्यालाही त्यांच्या वागण्या बोलण्यातून, वावरण्यातून एक प्रकारचा मोकळेपणा आणि सकारात्मक संवेदना जाणवतात. आपल्यालाही तेथे वारंवार जावसं वाटतं तसेच आपलंही घर, आपलंही कुटुंब तसं असावं, असं वाटतं. असं कुटुंब “समृध्द ” असतं .
ह्या समृद्धीचे सहा सोपान असतात. प्रत्येक व्यक्तीची सकारात्मक मानसिकता, प्रत्येकाचं उत्तम आरोग्य, एकमेकांमधील विश्वासावर, आदरावर, प्रेमावर आधारित नातेसंबंध, दुसऱ्याला आनंद देण्याची वृत्ती, सुख किंवा दुख: वाटून घेण्याची वृत्ती आणि अनुकूल किंवा प्रतिकूल परिस्थितीत समाधानी रहाण्याची, एकोप्याने राहण्याची वृत्ती.
आता हे सगळं जमवून आणायचं असेल तर कुटुंबातील प्रत्येकासाठी काही टिप्स आहेत. प्रत्येकाला काही नियम समजून घ्यायला लागतील आणि आपली जबाबदारी पार पाडावी लागेल. आपण तीन पिढयांचे कुटुंब गृहीत धरुया. उदा. घरातील जेष्ठ व्यक्ती म्हणजे आजी आजोबा , मधली पिढी म्हणजे नवरा बायको व तरुण पिढी म्हणजे मुले.
सर्वांसाठी टिप्स -१. कुटुंब संस्थेवर विश्वास ठेवा. म्हणजेच इतरांबरोबर आनंदाने, स्नेह्बंधनाने आपण रहातो तेंव्हा सर्वांचंच व्यक्तिमत्व फुलू शकतं ह्यावर विश्वास ठेवा. . विपरीत परिस्थितून वर आलेल्या व्यक्ती, संपूर्ण कुटुंब आपण पहातो. त्यामागे व्यक्तीच्या कर्तृत्वा बरोबरच कुटुंबातील प्रेम , एकमेकांसाठी केलेला त्याग, धैयाने परिस्थितीशी दिलेली झुंज हे सगळं असतं.

२ . कुठलीही व्यक्ती परिपूर्ण नसते. प्रत्येकाचं व्यक्तिमत्व, भावनिक वीण ही वेगळी असू शकते. भावना व्यक्त करण्याची पद्धत वेगळी असू शकते. भावनिक सहनशीलतेची पातळी वेगळी असू शकते. हे समजून घेणं महत्वाचं आहे. त्यामुळे लहान सहान कारणांवरून खटके उडणार नाहीत. मतभेद झाले तरी लवकर मिटतील. स्वस्थ कुटुंबासाठी हे समजून घेणे महत्वाचे आहे.

३.स्वत: भावनिक दृष्ट्या, मानसिक दृष्ट्या शांत, स्वस्थ आहोत का हे तपासा. कारण जेंव्हा व्यक्ती आतून स्वस्थ, शांत असते तेंव्हा आणि तेंव्हाच ती स्वत:ला आणि दुसऱ्याला आनंद देऊ शकते. तसं नसेल तर त्यासाठी उपाय करा. एकमेकांशी किंवा विश्वासातल्या व्यक्तीशी मोकळेपणाने बोला. आवश्यक तर तज्ञांची मदत घ्या. स्वस्थतेसाठीचे व्यायाम करा. उदा. ध्यान, योगासने इत्यादी.

४. अहंकार आड येऊ देऊ नका. समोरच्या व्यक्तीलाही स्वतंत्र मतं असू शकतात हे मान्य करा. कुठल्याही प्रश्नावर टोकाची भूमिका टाळा. तुटेपर्यंत ताणू नका. सर्व कुटुंबासंदर्भातले काही निर्णय एकत्र चर्चा करून घ्या. ह्या प्रक्रियेमध्ये सर्वांची मते विचारात घ्या. एकमेकांशी बोलताना, वागताना नेहमी सकारात्मक दृष्टीकोन ठेवा. मला समोरच्याला आनंद द्यायचाय ही भावना महत्वाची.
५. जेष्ठ पिढीने तरुण पिढीला शक्यतो आवश्यक ते स्वातंत्र्य द्यावे. आमच्या वेळेला असं होतं असा धोशा लावू नये. काळ बदलत रहातो. आपल्यालाही बदलायलाच हवे हे लक्षात घ्यावे. त्याच बरोबर नवीन पिढीनेही जेष्ठांच्या सगळ्याच गोष्टी, विचार टाकावू आहेत असा विचार करू नये. त्यांना योग्य तो आदर द्यायला हवा. त्यांच्या सूचनांवर विचार करावा.
६. कुटुंबातील सदस्यांमध्ये मोकळा संवाद असावा. त्यासाठी दिवसातील किंवा शक्य नसेल तर आठवड्यातील काही काळ , काही तास सर्वांनी एकत्र येउन कौटुंबिक किंवा साहित्य, संगीत इत्यादी विषयांवर गप्पा माराव्यात. इतरांचं ऐकून घेण्याची क्षमता, मदत मागण्याचा मोकळेपणा, आपण कुटुंबातील महत्वपूर्ण सदस्य आहोत ह्या धारणा स्वास्थ्यपूर्ण आहेत.
७. काळ बदलतो आहे. Technology चा वापर दैनंदिन आयुष्यात अपरिहार्य आहे. घरातील तरुण पिढी तो करणारच. त्यांना त्या बाबतीत स्वातंत्र्य द्यायलाच हवं. पण त्याचा दुरुपयोग किंवा त्यातच वेळ काढत रहाणं ही भावनिक समस्या किंवा अस्वस्थतेला वाट मिळवून देणं असू शकतं. उदाहरणार्थ अती आणि अवेळी मोबाईल चा वापर, अति गेम्स इ. अशावेळी प्रेमाने समजावून सांगणं व त्यात यश येत नसेल तर तज्ञांची मदत घेणं अपरिहार्य आहे. सतत ओरडणं, दमदाटी करणं, आत्मसन्मान दुखावेल असे शब्द उच्चारणं ह्यातून फक्त वातावरण तणावपूर्ण राहिल. तरुण पिढीचीही जबाबदारी आहे की जेष्ठ जे सांगत आहेत त्यामागची भूमिका समजून घ्यायला हवी. जेष्ठांचा अनुभव व आपल्या बद्दल वाटणारा जिव्हाळा त्यामागे असू शकतो.
८. लग्न जमवणं हा एक महत्वाचा मतभेदाचा मुद्दा असतो. ह्या बाबतीत मुलगा किंवा मुलगी ह्यांना पूर्ण स्वातंत्र्य द्यावं. फक्त निवडीसाठीचे निकष काय असावेत ह्याबाबतीत मोकळेपणाने संवाद व्हावा उदा. निर्व्यसनीपणा, चारित्र्य, इत्यादी. परंतु कुठलंही दडपण आणू नये.
९ . सध्याच्या काळात मित्र मैत्रिणी असणं हे समाजव्यवस्थेचा भागच बनला आहे. त्याबाबतीत मुलां मुलींना टोकू नये. फक्त मर्यादांची व धोक्यांची जाणीव करून द्यावी. मुलामुलीनीही ही बाब समजून जबाबदारीने मैत्र जपावे. चांगला मित्र किंवा मैत्रीण हे बलस्थानही असू शकतं.
१०. सासू सून नातं हे नाजूक प्रकरण असू शकतं . पण ह्याही बाबतीत सासुबाईनी सुनेला जास्तीत जास्त स्वातंत्र्य द्यावं. आता काळ बदलला आहे. मुली सुशिक्षित असतात, त्यांची संसाराबाबत स्वतंत्र मतं असू शकतात हे लक्षात घ्यावं. त्याच बरोबर आपण निरुपयोगी झालो, आपला काळ संपला असं वाटून हताशही होऊ नये. सुनेनेही सासुला आवश्यक तो आदर द्यावा, सल्ला घ्यावा.
सासुसुनेच्या नात्यातील तणावांमुळे मुलावर विलक्षण ताण येऊ शकतो, हे दोघींनीही लक्षात घ्यावे. कारण तो एकाच वेळी मुलगाही असतो आणि पतीही.

११. घरात लहान मुलांसमोर कुणीच कुठलेही वादविवाद करू नयेत. अपशब्द उच्चारू नयेत. लहान मुलं मानसिक आणि शारीरिक दृष्ट्या सुदृढ, कणखर होणं ही काळाची गरज आहे.

जुनी पिढी आणि नवीन पिढी ह्यांच्या दृष्टीकोनांमध्ये फरक असणारच पण सुवर्णमध्य काढता येणं ही कला आहे. एकमेकांसाठी त्याग करण्याची भावना , आदर, प्रेम निर्माण झालं, “मी पणा ” सोडता आला की ते सहज शक्य आहे.
आनंद आणि मन:शांती ह्या दोन शब्दांसाठीच आपला जगण्याचा प्रवास आहे. कुटुंबाचं प्रेम हे त्या प्रवासासाठी एक बलस्थान आहे.

डॉ. विद्याधर बापट
www.vidyadharbapat.in

सुखी संसाराचे manual

सुखी संसाराचे manual 

                                                                           डॉ विद्याधर बापट, मानसोपचार तज्ञ 

आशुतोष आणि सायलीच्या लग्नाचं reception चालू होतं. वातावरण खूप आनंदाचं, उत्साहाचं होतं. मित्रमैत्रिणींची चेष्टा मस्करी चालू होती. Wish you a Happy and Prosperous married life सारख्या शुभेच्छा स्टेजवरून ऐकू येत होत्या. मी समोरच बसलो होतो. दोघंही शुभेछ्यांचा स्वीकार करत होते. “Happy married life” .. . “Happy married life” .. माझ्या चेहेऱ्यावर स्मित उमटलं. चार महिन्या पूर्वीचं दृष्य माझ्या डोळ्यासमोर उभं राहिलं. दोघंही माझ्याकडे आले होते. ओळख झाली. दोघंही आय.टी. मध्ये इंजिनियर होते. छान नोकरी होती. ” सर, आम्ही लग्न करतोय. तसा प्रेमविवाहच. तसे  काही issues नाहीत. पण पुढे काही problems येऊ नयेत म्हणून मार्गदर्शन हवंय. सुखी वैवाहिक जीवनासाठी काही टिप्स हव्यात.” मी हसलो. म्हणालो ” मी आधी तुमचं अभिनंदन करतो. अशासाठी की आपण एकमेकांना खरोखरच अनुरूप आहोत का ह्यासाठी तुम्ही लग्नापूर्वीच मार्गदर्शन घेताय. त्यामुळे पुढे उदभवू शकणाऱ्या अनेक प्रश्नांची कारणं आणि उत्तरं समजू शकतील. कसं आहे की आपण एखादी वस्तू विकत घेतो त्याच्याबरोबर ती कशी चालते , कुठल्या काळज्या घ्याव्यात हे सगळं सांगणारी एक पुस्तिका(manual ) येते. नातं जोडताना ते कसं टिकेल, कसं बहरेल, त्यासाठी काय करावं हे सांगणारी कुठलीही पुस्तिका नसते. जोडीदाराला समजून घेत घेतंच संसार सुखी होऊ शकतो. पण त्यासाठी काही निश्चित अशा टीप्स आहेत. तुम्हाला त्या सांगतो.

आपला जोडीदार सर्वार्थाने परिपूर्ण असलाच पाहिजे ही अपेक्षा ठेवणं चुकीचं आहे. त्यामुळे तो अट्टाहास नसावा. तसा कुणीच सर्वगुणसंपन्न असू शकत नाही.प्रत्येकाची भावनिक वीण, मनाची धाटणी वेगवेगळी असते. ती ओळखणं, मान्य करणं  आणि त्यानुसार सुरवातीला जमवून घेण्याचा प्रयत्न करणं महत्वाचं. नंतर सूर जसे जमत जातील तशी समोरची व्यक्ती आणि आपणसुद्धा बदलत जातो. समोरची व्यक्ती एकदम बदलू शकत नाही. त्यासाठी थोडा वेळ द्यायला हवा ह्याची जाणीव ठेवावी.

सुखी लग्नामध्ये जोडीदाराकडून आपण किती सुख घेतोय ह्यापेक्षा त्याला किती सुख देतोय हा विचार सर्वात महत्वाचा. हे सगळं साधण्यासाठी आपण आतून स्वस्थ असणं महत्वाचं. ते तसं नसेल तर त्यासाठी योग्य दिशेने प्रयत्न करणं, जरूर भासल्यास मदत घेणं फार महत्वाचं आहे. अन्यथा जोडीदाराला समजून घेणं ही गोष्ट अशक्य होऊन बसते.

सुखी वैवाहिक जीवनासाठी महत्वाच्या गोष्टी म्हणजे शारीरिक सुख देण्या-घेण्याची क्षमता, भावना समजून घेण्याची क्षमता, जोडीदाराला योग्य तो आदर आणि सन्मान देणं, त्याच्या भावनांची कदर करणं, योग्य आर्थिक नियोजन, काळानुसार पुरुष श्रेष्ठत्वाच्या कल्पना बदलणं, एकमेकांशी एकनिष्ठ राहणं, एकमेकांच्या स्वातंत्र्याचा आदर, त्याला किंवा तीला व्यावसायिक मित्र किंवा मैत्रिणी असणारच हे मान्य करणं(विशिष्ठ मर्यादेपर्यंत मैत्री), एकमेकांना वेळ देणं, जोडीदाराचा उत्कर्ष होण्यासाठी त्याला प्रोत्साहन देणं, ह्याबाबतीत अहंकार आडवा न येऊ देणं आणि सर्वात महत्वाचं म्हणजे जोडीदारावर पूर्ण विश्वास असणं.

इगो किंवा अहंकार हा वैवाहिक जीवन उध्वस्त करू शकतोकिंबहुना घटस्फोटा सारख्या सध्याच्या गंभीर समस्ये मागे हेच प्रमुख कारण आहे.

आयुष्यातल्या किंवा संसारातल्या महत्वाच्या निर्णयामध्ये दोघांनीही सहभागी होणं महत्वाचं ,त्याचबरोबर प्रत्येकवेळी माझाच निर्णय बरोबर तो मी लादणार हे चुकीचं आहे. दोघांमध्ये शांतपणे चर्चा व्हाव्यात. दुसऱ्याची बाजू ऐकून घायची तयारी हवी. मत मांडण्याची पद्धत खूप महत्वाची आहे. आक्रस्ताळेपणा, चढलेला आवाज संवाद घडू देत नाही.फक्त कटुता निर्माण होते.

सध्याच्या काळात दोघंही पतिपत्नी कमवत असतात. जर पत्नीचा पगार जास्त असेल तर तो भांडणाचा मुद्दा बनू नये. कारण ह्यामागे केवळ अहंकार दुखावला जाणे हेच कारण असते. अर्थात पत्नीचीही वागण्याची पद्धत समजूतदारपणाची हवी. दोघात निर्माण झालेले प्रेम असे मुद्दे निर्माणच होऊ देत नाहीत.

सध्याच्या काळात ऑफिसमधील कामाचे प्रेशर वाढलेले असते. टार्गेट्स पूर्ण करायची असतात. तसेच इतर वहातुकीसारखे प्रश्न असतात. घरी आल्यावर थकून जायला होतं. अशावेळी स्वस्थता हवी असते, हे दोघांनीही  समजून घ्यायला हवे.

हे सगळं समजून घेतल्यावर भांडणं होणारच नाहीत असं नाही पण पुरेसं प्रेम, विश्वास ह्याचा पाया असेल तर समेट लवकर होईल. नात्यात कायमची कटुता निर्माण होणार नाही.

आता महत्वाचे म्हणजे दोघांची शारीरिक तपासणी आणि दोन्ही व्यक्तिमत्व एकमेकांना अनुरूप आहेत की  नाहीत हा मुद्दा ? लग्नापूर्वी दोघांनीही रक्त व इतर शारीरिक तपासणी करून घेणे व कुठलाही निष्कर्ष एकमेकांपासून न लपवणे अतिशय महत्वाचे आहे. लग्नापूर्वी अनेकदा भेटणे व जोडीदाराला जाणून घेण्याचा प्रयत्न करणे तितकेच महत्वाचे. आपल्या कल्पना व अपेक्षा मोकळेपणाने सांगणे अत्यावश्यक. लग्नापूर्वी सर्वच बाबतीत तज्ञांशी बोलणे महत्वाचे आहे. काही व्यक्तिमत्वे एकमेकांना पूरक नसू शकतात. काय काळज्या घ्याव्यात किंवा कुठल्या सुधारणा करणे शक्य आहे  हे तज्ञच सांगू शकतात.

लग्न करताना बाह्य व्यक्तिमत्वापेक्षाही, ती व्यक्ती समजूतदार, आनंदी  आणि शारीरिक ,मानसिक व सामाजिक दृष्टीने जबाबदार आहे की नाही हे महत्वाचे. तीच्या “दिसण्या” पेक्षा “असणे” महत्वाचे ठरते.

सायली व आशुतोष लक्ष देऊन ऐकत होते. पुढच्या काही दिवसात त्यांनी सर्व चाचण्या करून घेतल्या. आमची सेशन्स झाली.त्यांच्यातही ह्या विषयाला धरून छान गप्पा झाल्या असणार. थोड्याच दिवसात लग्नाचे निमंत्रण आणि चेहेऱ्यावर खूप सारा आनंद घेऊन दोघं आले. मलाही खूप छान वाटत होतं.

 

पौगंडावस्थेतील अस्वस्थता /नैराश्य

पौगंडावस्थेतील अस्वस्थता /नैराश्य

                                                              डॉ. विद्याधर बापट, मानसोपचार तज्ञ

दहावीचे पेपर्स चांगले गेले होते. हस-या चेहे-याने अजय समोर उभा होता. मला बरोबर एक वर्षापूर्वीची आठवण आली.

त्या दिवशी अजय क्लिनिकच्या वेटिंग रूम मध्ये हताश होऊन बाहेर बसला होता. आणि आत एक महत्वाची मिटिंग होती. मी, अजयचे आई वडील आणि अजयच्या वर्गशिक्षिका हळबे बाई.  वातावरण तसं तणावपूर्ण होतं. कारणच तसं थोडं गंभीर होतं. गेल्या वर्षी पर्यंत पहिल्या पाचात येणारा अजय परीक्षेत चक्क दोन विषयात नापास झाला होता. आता येणारं वर्ष दहावीचं. महत्वाचं. आई खूप अस्वस्थ झालेली, संतापलेली. कुठल्याही क्षणी रडू फुटेल अशा अवस्थेत.  ” सर, काय कमी केलं आम्ही ह्याच्यासाठी? तो म्हणेल तो क्लास, पुस्तकं, कम्प्युटर, मोबाईल. सगळं दिलं, पण गेले काही महिने अभ्यासाचं नाव नाही. जरा कुठे बसला की उठलाच दहा मिनटात. लक्ष लागत नाही म्हणे. विचार येतात म्हणे मनात. सारखा टि.व्ही बघायचा, मोबाईल  वर नाहीतर इंटरनेटवर रात्री उशिरापर्यंत गेम खेळायचे. त्यावेळी नाही येत ते विचार? वेळेवर झोपणं नाही, उठणं नाही, सारखा निराश, सारखी चिडचिड करायची. नीट बोलायचं नाही कुणाशी.” मी आईला  बोलू दिलं, मोकळं होऊ दिलं. म्हंटलं

“आई तुम्ही आधी शांत व्हा. ह्या गोष्टीचा धक्का बसणं अगदी स्वाभाविक आहे. आपण सर्व बाजूनं विचार करुया. नेमकं काय घडलय हे समजावून घेऊ या. आणि मार्ग काढूया. अजय हुशार मुलगा आहे. सिन्सियर आहे. मी त्याच्याशी बोललोय. काय घडलंय ह्याचा अंदाज आलाय. मार्क्स कमी पडल्याचं त्यालाही खूप वाईट वाटतंय. पण तो हतबल आहे. हे का घडलं आणि त्याच्यावर उपाय काय हे मी सांगणारच आहे. तो म्हणतोय ते खरं आहे, त्याचं खरोखरच अभ्यासात लक्ष नाही लागत आहे. एकाग्रता नाही होत आहे. तो हे मुद्दाम करत नाहीय. पौगंडावस्थेतील नैराश्याच्या आजाराची ही सुरवात असू शकते. काही चाचण्या नंतर ते निश्चित  होईल.    हळबे बाई लक्षपूर्वक ऐकत होत्या. त्यांनी विचारलं “सर, मोकळेपणाने विचारू? अजय सारखा प्रॉब्लेम हल्ली खूप मुला मुलींमध्ये दिसतो. आम्हालाही आश्चर्य वाटतं. मुलांच्या बाबतीत हे का घडतय ? ह्या आजाराची लक्षणं काय आहेत आणि उपाय काय आहे?  मी म्हंटल “बाई प्रथम मी तुमचं अभिनंदन करतो. तुम्ही शिक्षकांनी ह्यात रुची दाखवणं आता खूप महत्वाचं आहे. शेवटी पालक, शिक्षक आणि तज्ञ ह्या सगळ्यांच टीमवर्क असणं आवश्यक आहे. ह्या आजारात साधारण लक्षणे कुठली दिसतात? तर -

अभ्यासातली एकाग्रता कमी होणे तसेच energy level कमी होणे, शाळेत अनुपस्थिती, मार्कांमध्ये घसरण. एकूणच पूर्वीच्या हुशार असणा- मुलाची गुणवत्ता घसरणे.

अस्वस्थपणा व चिडचिड करणे, अपराधीपणाची भावना तसेच आपण निरुपयोगी असल्याची भावना, उत्साहाचा अभाव तसेच passion नसणे, एकाग्रतेचा अभाव, अति हळवे होणे तसेच लहान  सहान  गोष्टी वरून अश्रुपात/रडणे, विलक्षण कंटाळा, लहान सहानगोष्टीवरून आक्रमक होणे, जेवण्याच्या व झोपण्याच्या सवयींमध्ये बदल, घरापासून लांब लांब रहाण्याची प्रवृत्ती, अति T .V. बघणे   / computer  games  खेळणे, टीका अजिबात सहन न होणे व सतत दुखावले जाणे, एकटे एकटे रहाणे तसेच सार्वजनिक/कौटुंबिक समारंभ टाळणे, शारीरिक तपासण्यांमध्ये काहीही दोष न आढळूनही डोकेदुखी, पोटदुखी इत्यादी. स्व:ताला  इजा करून घेण्याचा  किंवा आत्महत्येचे विचार.

मुला-मुलीं मध्ये ही लक्षणे किती काळ व किती तीव्रतेने जाणवत आहेत हे पालकांनी, शिक्षकांनी व मित्रांनी जाणीवपूर्वक पहायला हवे. त्याच बरोबर पौगंडावस्था हा एक  सर्वार्थाने स्थित्यंतराचा कालावधी असतो त्यामुळे काहीवेळा ही लक्षणे नॉर्मल असू शकतात. ज्याला “growing  pains ” म्हणतात. पण ती तशी आहेत की आजाराचा भाग आहेत हे  तज्ञच ठरवू शकतात. ब-याचदा अति उत्साही वागण किंवा दुराग्रही  बंडखोर वृत्ती ही आजाराची लक्षणे असू शकतात. बर, पौगंडावस्थेतील मुले निराश किंवा दुखी: दिसतीलच असंही नसतं. त्यामुळे आजाराच्या अवस्थेकडे  दुर्लक्ष होऊ शकते.

अस्वस्थता - नैराश्याच्या आजाराचे मुख्य कारण  म्हणजे मेंदूतील रासायनिक बदल / असंतुलन होय.

आजारास सहाय्यभूत ठरणारे महत्वाचे घटक कुठले? तर –अनुवंशिकता, हार्मोनल चेंजेस, परीक्षेतील अपयश,  आई वडिलांमधील सततच्या भांडणांमुळे येणारा ताण, घरातील तणावाचे वातावरण, जवळच्या व्यक्तीच्या मृत्यूचा धक्का ह्या सर्वातून निर्माण होणारा ताण, जरा मोठ्या मुलांच्या बाबतीत एकतर्फी प्रेमातले अपयश, आयुष्यातील यशा बद्दलच्या चुकीच्या कल्पना, तसेच झपाट्याने बदलणारी सामाजिक परिस्थिती, दहशतवाद इत्यादींची नीट न होणारी उकल, भोवतालचा चंगळवाद आणि चांगले गुण मिळूनही भ्रष्टाचारामुळे हव्या त्या अभ्यासक्रमाला नाकारला गेलेला प्रवेश, नकारात्मक व्यक्तिमत्व, स्व-प्रतिमा क्षीण असणे व आयुष्याविषयी नकारात्मक दृष्टीकोन, गंभीर स्वरूपाच्या आरोग्याच्या तक्रारी,  लहानपणी ओढवलेला दुर्दैवी प्रसंग व आघात, इतर गंभीर मानसिक आजारांबरोबरसुद्धा नैराश्याचा आजार असू शकतो.

पौगंडावस्थेतील नैराश्य्य दुर्लक्ष्य करण्या सारख नक्कीच नाही. त्यामुळे सगळं आपोआप ठीक होईल, वयाचा दोष असेल वगैरे गैरसमजुतीत न रहाणे चांगले. ताबडतोब तज्ञांचे मार्गदर्शन घेणे चांगले.
सर्वप्रथम अतिशय विश्वासात घेऊन, प्रेमाने आपल्या पाल्याशी बोला. तुम्हाला त्याच्या विषयी काळजी, प्रेम वाटतंय हे त्याला जाणवू द्या. विश्वासाचं वातावरण तयार करा.

आवश्यक वाटल्यास तत्काळ तज्ञाची मदत घ्या. पाल्याच्या वर्तनातले  बदल हे नैराश्याच्या आजारापोटी आहेत किंवा कसे हे तज्ञाला ठरवू द्या. बदल कशाहीमुळे असले तरी पाल्याच्या भविष्य्याच्या दृष्टीने ते दुरुस्त व्हायला हवेत.

आवश्यक औषधोपचार, समुपदेशन, विशिष्ट मानसोपचार पद्धती आणि सर्वात महत्वाचं म्हणजे मुलाला पालकांकडून व शिक्षकांकडून मिळणारा भावनिक आधार ह्यांच्या आधारे ह्यातून निश्चित बाहेर पडता येतं.
वर्षापूर्वी अस्वस्थतेच्या गर्तेत सापडलेला अजय, काही काळात त्यातून बाहेर आला. त्याचं अभ्यासात पूर्ववत लक्ष लागायला लागलं इतकच नव्हे तर तो भावनांवर ताबा ठेवण्याच्या दृष्टीने उपयोगी, इतर स्किल्स शिकला.

आज दहावीचे पेपर्स चांगले गेले होते. मी त्याचं अभिनंदन केलं. त्यानंही शिकलेली स्किल्स वापरत रहाण्याचं प्रॉमिस दिलं. एक आयुष्यं मार्गी लागलं.

अस्वस्थतेच्या, नैराश्याच्या आजारामुळे, फुलणा-या कळ्या, उमलणारी व्यक्तिमत्व कोमेजून जातात. वेळेवर काळजी घेतली तर आपण असं घडणं टाळू शकतो. त्यांना पुन्हा एकदा सुंदर आयुष्य मिळायला मदत करू शकतो.

 

 

 

तारे जमीन पर – Published in Sunday Sakal

                     तारे जमीन पर 

                                                  डॉ. विद्याधर बापट, मानसोपचार तज्ञ

दोन  वर्षा पूर्वीची गोष्ट. माझ्यासमोर स्वरा बसली होती. वय वर्षे ६. अतिशय गोंडस, लाघवी पण थोडी जास्त चुळबुळ करणारी. टेबल वरच्या पेपर वेट, पेन्स, टाचण्या वगैरे घेऊन काहीतरी आकार बनवण्यात मग्न. स्वत:च्याच विश्वात हरवलेली. आत्ममग्न. तीचं  ते हरवून जाऊन निर्मिती करणं सुद्धा बघत रहाव इतकं गोड होतं. तिच्या शेजारी बसलेली तिची आई अस्मिता मात्र चिंतातूर, व्याकूळ. ” सर, सगळे प्रयत्न करून झाले, रागवून झालं, प्रेमानं समजावून झालं, शिक्षा करून झाली. पण काहीही प्रगती नाहीय हीच्यात. ना धड नीट लिहिता येतं  ना धड वाचता येतं. साधे साधे शब्दोच्चार सुद्धा चुकतात. गणिताच्या नावानं शंख. निर्बुद्ध आहे म्हणावं तर मॉडेल्स बनवणं कसं जमतं? कुठलंही चित्र पहाते आणि तंतोतंत मॉडेल बनवते. पण त्यानं  काय भविष्य बनणार आहे का हिचं ? आतून तुटत चाललोय आम्ही दोघं ? शाळेतून तक्रारींवर तक्रारी. “. मी म्हटलं “तुम्ही आधी शांत व्हा. आपण मुळात प्रॉब्लेम काय आहे हे समजावून घेऊ. मार्ग नक्की काढता येईल. तिच्या काही चाचण्या करूया. पुढच्या आठवड्यात भेटू तेंव्हा सगळं स्पष्ट होईल.” आमचं बोलणं संपेपर्यंत छोट्या स्वराने एक छानसा मासा बनवला होता आणि शेजारी टाचणी ला रबर लावून एक गळ पेपरवेट वर टांगता ठेवला होता. मी तीच्या कडे पाहून हसलो. म्हणालो “खूप मस्त बनवलंयस”. ती गोड हसली.

पुढच्या आठवड्यात आम्ही भेटलो तेंव्हा तिच्या शाळेतल्या शिक्षिकाही बरोबर होत्या. मी म्हटलं “माझा अंदाज बरोबर निघाला. स्वराला अध्ययन अक्षमता (LEARNING DISABILITY) आहे. आपण हे वास्तव स्वीकारायला हवं. आणि त्यातूनही तीच्या साठी सुंदर आयुष्य कसं निर्माण करता येईल हे पाहायला हवं. तीच्यातल्याच चांगल्या क्षमतांचा विकास घडवून एक चांगलं भविष्य निर्माण करायचा प्रयत्न करायला हवा.” अस्मिताच्या डोळ्यात थोडी भीती आणि अविश्वास होता. आणि ते नैसर्गिक होतं. शेवटी आईचं काळीज होतं . शिक्षिका म्हणाल्या “सर, थोडक्यात अध्ययन अक्षमते (learning disability) विषयी सांगाल का? शाळा म्हणून आम्ही काय मदत करू शकतो? मुळात प्रॉब्लेम असू शकेल हे ओळखायचं कसं ?  मी म्हणालो “प्रथम लक्ष ठेवायचं की आपल्या पाल्याला शाळेत शिकताना किंवा घरी अभ्यास करताना काही प्रॉब्लेम्स येतायत का? म्हणजे वाचणे, लिहिणे किंवा गणिते सोडवणे इत्यादी.? आणि मुख्य म्हणजे हे सतत घडतंय का? तसं सतत घडत असेल तर त्याला एखादी  learning disorder  (अध्ययन अक्षमता ) असू शकेल. त्यासाठी वेळेवर मदत घायला हवी. LD हा काही बुद्धिमत्तेचा प्रश्न नव्हे तसेच ह्या मुलांना आळशी किंवा मठ्ह समजता कामा नये. तर त्यांच्या मेंदूमध्ये जरा वेगळ्या पद्धतीने माहितीचे संकलन किंवा processing होते. तसेच मेंदू वेगळ्या पद्धतीने react होतो. वास्तविक ही मुलं इतर मुलांप्रमाणेच चाणाक्ष किंवा तल्लख असू शकतात. पहाणे, ऐकणे आणि समजणे वेगळे असते. त्यामुळेच नवीन गोष्टी शिकताना, कौशल्ये आत्मसात करताना आणि ती वापरताना  ह्यांना खूप कठीण जातं. Learning disorder प्रत्येक मुलाच्या बाबतीत वेगवेगळी असते. एखाद्या मुलाला वाचणे किंवा spelling मध्ये प्रॉब्लेम्स असतात तर एखादा ह्या गोष्टी करू शकतो पण गणित अजिबात जमत नाही, समजतच नाही. एखाद्याला समोरचा काय म्हणतोय किंवा काय शिकवतोय हेच कळत नाही. म्हणजेच प्रत्येकाचे प्रश्न वेगवेगळे असू शकतात. ह्या सगळ्या learning disabilities च आहेत. सुरवातीला शब्दोचार करताना अडचण येते . शब्द व त्याचा ध्वनी ह्यातील नातं लक्षात येत नाही त्यामुळे शब्दोच्चार करण्यात तसेच शब्द  समजण्यात अडचणी येतात.योग्य शब्द निवडताना अडचण येते. कविता म्हणताना अडचण येते. अक्षरं , संख्या,रंग, आकार, आठवड्याचे दिवस लक्षात ठेवण्यात अडचण येते.

बऱ्याच वेळा गतिमंदत्व (autism) किंवा ADHD (Hyper activity) असल्यास, त्यामुळे किंवा त्यासोबत अध्ययन अक्षमता असू शकते.

आता महत्वाचा प्रश्न म्हणजे ह्या सगळ्यावर उपाय आहेत का? ह्याचं उत्तर प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या disorder च्या तीव्रतेवर, योग्य औषधं, स्पेशल थेरपीज मिळतात की  नाही ? कुटुंबाचा आणि शाळेचा दृष्टीकोन सकारात्मक आहे की नाही,  त्यांनी ह्या मुलांशी वागायची विशेष कौशल्ये शिकून घेतली आहेत की नाहीत,  ह्यावर अवलंबून आहे. ही मुलं म्हणजे लोढणं न समजता त्यांची बलस्थानं ओळखून त्यांना प्रोत्साहित करणं ही सर्वात महत्वाची गोष्ट. तसंच पेशन्स ठेवून हे प्रयत्न होणं फार गरजेचं आहे.

आता आपल्या स्वराच्या बाबतीत पाहिलं तर तीची कल्पनाशक्ती, मॉडेल्स बनवण्याची अफलातून क्षमता ह्याला प्रोत्साहन द्यायला हवं. जोडीला बाकीची कौशल्ये शिकवणे ज्यायोगे तीला दैनदिन जीवनात उपयोग होईल. तीला अजिबात कमी न लेखणे, इतर मुलांशी तुलना न करता तिचा आत्मविश्वास कसा वाढेल हे पहाणे महत्वाचे. स्वरासारखीच काही मुलांना इतर कला विशेषत: संगीत व खेळ ह्यात गती असू शकते.”

मी बोलायचा थांबलो तेंव्हा अस्मिता आणि स्वराच्या शिक्षिका ह्यांच्या चेहेऱ्यावर स्वस्थता आली होती. आणि निर्धार सुद्धा. आम्ही सगळ्यांनी टीम म्हणून काम करायचं ठरवलं.
ह्या घटनेला आज दोन वर्ष होऊन गेली आहेत  . स्वरात खूपच प्रगती आहे. प्रवास अवघड निश्चित आहे पण एक एक टप्पा पार करत ती पुढे जातेय . ह्यात तिचे पालक आणि शाळा दोघांचाही वाटा आहे.  आकाश हळू हळू स्वच्छ, निरभ्र, नितळ  होत चाललंय.. निरागस, स्वरा मधलं सृजन दिवसेंदिवस फुलत चाललंय.

डॉ. विद्याधर बापट, मानसोपचार तज्ञ

 

सर्वसाधारणपणे आढळणाऱ्या अक्षमता -

Dyslexia डिसलेक्षिआ – वाचन, लिहिणे,बोलणे,स्पेलिंग ह्यामध्ये प्रॉब्लेम्स

Dyscalculia - डिस्क्याल्क्युलीया – गणिते सोडवणे, वेळ कळणे, आर्थिक व्यवहार करणे ह्यात प्रोब्लेम्स

Dyspraxia डिसप्रयाक्शिया – हात व डोळे ह्यांच्या वापरात सुसूत्रता नसणे, स्वतःचा तोल सांभाळता न येणे, हातांचा कौशल्याने व सुसूत्रतेने वापर न करता येणे.

Dysphasia – डिस्फ्याशिया- भाषा शिकताना, बोलताना अडचणी.

Auditory Processing Disorderऑडिटरी प्रोसेसिंग डिसऑर्डर -भिन्न आवाजातील फरक न कळणे. त्यामुळे शिकताना, ऐकताना, मोठ्याने वाचताना अडचणी येणे.

Visual Processing Disorder- व्हिजुअल प्रोसेसिंग डिसऑर्डर – दृश्य माहितीचा अर्थ न लावता येणे. त्यामुळे नकाशे, चार्टस, आकृत्या, फळ्यावरील गोष्टी वाचणे ह्यामध्ये प्रॉब्लेम्स.

 

Mindfulness meditation – Basic

What is Mindfulness Meditation?
Mindfulness is a type of meditation that essentially involves focusing on your mind on the present. To be mindful is to be aware of your thoughts and actions in the present, without judging yourself. Just be an observer. Be a witness to whatever that is happening
Research suggests that mindfulness meditation may improve mood, decrease stress, and boost immune function. The effects are physiological and psychological at the same time
How to Try Mindfulness Meditation
1. Find a quiet and comfortable place. Sit in a chair or on the floor with your head, neck and back straight but not stiff.
2. Try to put aside all thoughts of the past and the future and stay in the present.
3. Become aware of your breathing, focusing on the sensation of air moving in and out of your body as you breathe. Feel your belly rise and fall, the air enter your nostrils and leaves. Pay attention to the way each breath changes and is different. Don’t try to change the rhythm or pattern of breathing. Let it be as it is.
4. Watch every thought come and go, whether it be a worry, fear, anxiety or hope. Treat them at par. When thoughts come up in your mind, don’t ignore or suppress them but simply note them, remain calm and use your breathing as an anchor. Let them come and go. Just be an observer. It will eliminate the emotion arising after the thought.
5. If you find yourself getting carried away with your thoughts, observe where your mind went off to, without judging, and simply return to your breathing. Remember not to be hard on yourself if this happens. Don’t get annoyed with yourself. Simply return to breathing.
6. As the time comes to a close, sit for a minute or two, becoming aware of where you are. Get up gradually.

हे आयुष्य सुंदर आहे ! Published in ” Sunday Sakal”

हे आयुष्य सुंदर आहे !

                                                   डॉ. विद्याधर बापट, मानसोपचारतज्ञ

२३ मार्च – आज रिझल्ट लागला. पुन्हा backlog . सगळे हसले असणार. नेहा सुद्धा. campus interview ला सिलेक्शन वगैरे लांबच राहिलं. डोक्याचा पार भुगा झालाय. आत्मविश्वास ह्या शब्दाची सुद्धा भीती वाटते. सगळीकडे पराभव.
२४ मार्च – आज सकाळपासून असह्य झालय सारं. ठरवून टाकलं, संपवून टाकायचं सगळं. डेथ नोट लिहून टाकायची, माझ्या मृत्युला कुणाला जबाबदार धरू नये. आयुष्यात हरल्यामुळे मी स्वतःच्या जबाबदारीवर हा निर्णय घेत आहे.
अजयची डायरी समोर होती आणि समोर खचलेला, हताश अजय.

” सर, जगातला सगळ्यात अपयशी माणूस आहे मी. जगून तरी काय करू? काहीही जमणार नाही मला. माझ्यात नक्की काहीतरी कमी आहे म्हणूनच सगळ्या आघाड्यांवर हार. मग तो अभ्यास असो, प्रेम असो नाहीतर नोकरी. मी जन्माला तरी का आलो असं वाटतं कधी कधी ?.” मी त्याला जवळ घेतलं. म्हंटल ” हे बघ तुला किती त्रास होत असेल मी समजू शकतो. पण काही सत्य तुला सांगतो. मृत्यू सगळ्यांनाच अटळ आहे रे. पण आपण त्या आधीच्या सुंदर जगण्याचा विचार करू या की !  झालंय काय की  तू , स्वतः भोवती नकारात्मक विचारांचं असं एक जाळं विणून घेतलंयस. आपण कमी आहोत हा ठाम ग्रह करून घेतलायस. मग परीक्षा असो, interview  असो. मी अपयशीच होणार ही तुझी स्थायी भावना बनून गेलीय. ह्या भावनेतूनच तू प्रसंगाना सामोर जातोस आणि लहानसं अपयश आलं की आणखी खचत जातोस. आपल्याला अपयश का येतं त्याची खरी कारणं तू लक्षातच घेत नाहीयस. वस्तुस्थिती अशी आहे की, ह्या जगात कुणीही स्वतःला कमी मानण्याची गरज नाही. प्रत्येकाकडे काहीना काही तरी वैशिष्ठ्य आहेच. ते ओळखायचं, आपल्या बलस्थानांचा विचार करायचा आणि आनंदानी पुढे जायचं. यश, अपयश, इतरांशी तुलना करणे ह्या सगळ्या गोष्टी फोल आहेत.   आणि एक सांगू आपण सगळे जगतो फक्त दोन शब्दांसाठी “आनंद ” आणि “मन:शांती “. आणि ती मिळवणं आपल्याच हातात आहे. त्याच्या साठी साधना आहे, रियाझ आहे. भूतकाळाच ओझं न बाळगता, वर्तमान क्षणात कसं जगायचं हे सगळं शिकणं आहे. आयुष्याचा प्रवास आनंदमय होण्यासाठी महत्वाकांक्षा हवी. त्याचसाठी १०० टक्के प्रयत्न हवेत. कारण प्रवासाचा आनंदच खरा आनंद आहे. पण प्रत्येकवेळी, मी जिकलोच पाहिजे हा अट्टाहास नसावा. प्रवासाचा, प्रोसेस चा  आनंद खरा आनंद !”

मी पाहिलं, अजयच्या चेहे-यावर तजेला येत होता. ही सुरवात तर चांगली होती. “प्रवासाच्या आनंदा संदर्भात रवींद्रनाथ टागोरांची एक छान कविता आहे. त्यात ते म्हणतात “मी खूप वर्षे देवाचा शोध घेत होतो. पण काही केल्या तो सापडत नव्हता. पण शोध घेण्यात खूप आनंद मिळत होता. एका रात्री अचानक मला तो आकाशात दिसला. मला खूप आनंद झाला. मी त्याचा पाठलाग करू लागलो. एका ता-यावर तो अदृश्य  झाला. मी ही त्या ता-या वर उतरलो. शोध घेऊ लागलो. आणि आश्चर्य म्हणजे मला त्याचं घर सापडलं. दार बंद होतं. पण दारावर पाटी होती “ईश्वर”. मी कृतकृत्य झालो होतो. मी कडी वाजवणार इतक्यात अचानक माझ्या मनात विचार आला “वेडेपणा करू नकोस. कडी वाजवलीस आणि खरचं देवाने दार उघडलं तर पुढे काय? आयुष्यभराचा आनंददायी शोध  संपला. प्रवासातला आनंद संपला. पुढे करायचं काय?. मी थांबलो. वळलो. अन शक्य तितक्या वेगात तिथून पाय न वाजवता सटकलो. भीती ही की न जाणो “तो” दार उघडायचा अन मला गाठायचा. मी अजूनही ईश्वराला शोधतो, फक्त त्या ता-याची दिशा सोडून इतर दिशांना ”.

अजयच्या डोळ्यांत चमक दिसू लागली होती. आत कुठेतरी सृजनाची, उत्साहाची ठिणगी पडली होती हे नक्की !